سبک های باغ سازی

باغ سازی ایرانی

تاریخچه باغ سازی ایران

آغاز انتظام بخشی به باغ را باید در زمان هخامنشیان جستجو نمود. در باغ‌های سلطنتی پاسارگاد وجود هندسه منظم در باغ شاهی (اختصاصی) و در مقیاس کلان در باغ‌ های پیرامون کاخ ها، تبدیل به الگویی شده است که بعدها در دوره ساسانی و پس از اسلام شاهد تکامل آن هستیم.

در دوران ساسانی باغ سازی گسترش فراوانی می‌یابد. جایگاه والای طبیعت در تفکر زرتشت به ویژه پرستش آب موجب گردید تا علاوه بر انتظام انسانی در باغ، چشم اندازها و بستر طبیعی نیز مطرح گردد. در این دوره نیز باغ‌ها در جلوی کاخ‌ها و معابد شکل گرفتند و این موضوع در دوره اسلامی نیز ادامه یافت. باغ قصرهای این دوره همانند تخت سلیمان و کاخ فیروز آباد بیستون در بستر طبیعی جذاب مانند دریاچه و چشمه مکان یابی گردیدند.

باغ سازی ایرانی | باغ پاسارگاد
باغ سازی ایرانی | باغ پاسارگاد

بسیاری از محققین با شکوه ترین عصر باغ سازی در ایران را در دوره صفویه می‌دانند. در این دوره باغات در گستره شهر به عنوان هنر شکل دهنده ساختار فیزیکی شهر بودند و همچون منظومه ای سبز تمامی ساختار شهر را تحت تاثیر قرار می‌دادند. باغ سازی در دوران صفویه از قزوین شروع شد. این شهر به عنوان پایتخت صفویه انتخاب گردید و به صورت باغ شهر سازمان یافته بود که اکنون از باغ های درباری به جز چند ساختمان چیزی باقی نمانده است. در زمان شاه عباس، پایتخت از قزوین به اصفهان تغییر مکان داد. در اصفهان از همنشینی فضاهای شهری، خیابان، میدان و باغ ساختار هندسی این باغ شهر شکل گرفت.

سیر تحول طراحی باغ در دوره صفویه نیز همانند زنجیره ای به دوره تیموریان مرتبط بوده و در دوران قاجاریه به علت ارتباطات فرهنگی گسترده ایران با اروپا نشانه هایی از الگوی باغ سازی اروپایی در باغ های ایران نفوذ کرد و در دوران پهلوی به علت سهولت تردد بین ایران و دیگر کشورهای اروپایی احداث باغ ها و پارک های اروپایی و یا آمیخته ای از آن ها رواج یافت.

خصوصیات باغ های ایرانی
باغ ایرانی سه ساختار و طراحی منحصر به فرد دارد: اول در مسیر عبور جوی آب قرار دارد. دوم محصور است با دیوارهای بلند. سوم در داخل باغ، عمارت تابستانی و استخر آب قرار دارد. این سه مشخصه باغ های ایرانی را متمایز می کند. همچنین بعضی باغ ها به صورت چار باغ بوده و آب را در ۴ مسیر عبور می داده اند.

تنوع هندسی مشخص ترین ویژگی باغ های این دوره است. انتظام های محوری، مرکزی و چهاربخشی در باغ های این دوره دیده می‌شود. ابتدایی ترین و ساده ترین اصل هندسی باغ ایجاد محوری در میانه باغ و به موازات طول آن می‌باشد. به طور معمول در دو طرف این محور درختان سایه انداز کاشته شده است. هندسه باغ از تقسیمات راست گوشه تشکیل شده است. مهم ترین این تقسیمات، انتظام چهاربخشی است. انتظام باغ بر اساس هندسه محوری و تقارن است.
شکل باغ ایرانی شامل انتظام آب، انتظام گیاه و انتظام معماری است. این انتظام در قالی های ایرانی نیز قابل جستجو می باشد و عناصر این انتظام (آب، گیاه و معماری) در نگارگری ایرانی موجودند و تصویری ایده آل از باغ ایرانی را ارائه می‌دهند.

باغ سازی ایرانی | باغ دلگشای شیراز
باغ سازی ایرانی | باغ دلگشای شیراز

ایرانیان از قدیم الایام به ساختن باغ ها و باغچه در حیاط و اطراف بناها علاقه خاصی داشتند، در نوشته های مورخان یونانی نزدیک به ۳۰۰۰ سال پیش، پیرامون خانه های بیشتر ایرانیان را باغ ها احاطه کرده و باغچه هایی را که در اطراف بنا می ساختند. نمونه ای از این باغ‌ها، پردیس تخت جمشید است که خشایار شاه در هنگام شمردن بناهایی که ساخته از آن نام برده. واژه پردیس به معنای بهشت است. بهشت یا وهشت به معنای بهترین زندگی است و این بهشت به شکل باغی سبز، خرم و زیبا مجسم می شده است.

چهارباغ ها
برای یافتن مفاهیم موجود در فرم چلیپایی باغ و درک بهتر ریشه های آن لازم است که نخست علل ساخت اولین چهارباغ را بررسی کنیم. طبق یافته های باستان شناسی اولین باغی که با فرم چهارباغ در ایران شکل گرفته، باغ پاسارگاد است که توسط کوروش کبیر ساخته شد.

مفاهیم موجود در پاسارگاد
1-نظمی که نشان از عالم هستی دارد برای بیان قدرت شاه به کار می رود، آنچه از بررسی باغ سازی در بین النهرین حاصل گشته نشان می دهد که از باغ های ساخته شده در زمان نزدیک به هخامنشیان، برای نشان دادن قدرت سیاسی کشور استفاده می شد، یعنی فضا را به گونه ای طراحی می کردند که با آن ها به کشور های تابعه و خراج گزاران مراجعه کننده، بفهمانند که توسط حاکمی قدرتمند اداره می‌شوند. با توجه به تاثیر پذیری هخامنشیان از بین النهرین و همچنین توجه به این نکته که پاسارگاد کاخ-باغی حکومتی بوده می‌توان این برداشت را داشت یکی از دلایل ساخت پاسارگاد نشان دادن قدرت سیاسی هخامنشیان بوده است.

۲-ایجاد ارتباط بین باغ و کاخ هنگامی که کوروش به سلطنت رسید به تاثیر از باغ های بین النهرین کاخ-باغی را ساخت که بیانگر قدرت هخامنشیان در پاسارگاد بود. باغ های آشور، یا مجزا از کاخ و معبد طراحی می گردید یا پیوسته با آن ها ساخته می شد. باغ کوروش، با توجه به ایوان های طویل موجود در کاخ های پیرامون محوطه باغ، به عنوان بخشی هماهنگ و مکمل با کاخ ها بنا گشته. ترکیب کلی متشکل است از سه کوشک، با ایوان هایی کشیده، در پیرامون یک محوطه مستطیلی شکل.

۳-باغ، تداعی کننده بهشت در ایران گل و گیاه و سبزه همیشه برای مردم جاذبه خاصی دارد. دلایل آن را می توان به صورت زیر فرض کرد: اقلیم گرم و خشک و گرمای سوزان آفتاب و همچنین خاطره بد کویر و بیابان های خشک باعث ایجاد این علاقه شده است. وضعیت اقلیمی این منطقه، آن چنان جلوه بدی در ذهن ایرانیان ایجاد کرده که کویر را جای دیوان و ددان دانسته؛ در مقابل، بهشت را همیشه باغی سرسبز و خرم تصور کرده اند. به همین دلیل باغ در ایران محیطی مقدس به شمار می‌آید.

هندسه باغ ها
باغ های ایرانی را یا در زمین های مسطح ایجاد می‌ کردند و باغ های دشتی بودند یا در زمین شیبدار، که امکان می داد باغ را با آبشارها و درخت های بیشتر، زیباتر ساخت. مانند باغ نظر، باغ شاهزاده ماهان و باغ تخت شیراز.

در باغ ایرانی توجه خاصی به شکل های هندسی می شد و شکل مربع که فاصله بین اجزا باغ را ساده و روشن نشان می داد از اهمیت خاصی برخوردار بود. برای کاشت درخت، نخستین گام دقت در تعیین فاصله محل کاشت از هر طرف بود و بدین ترتیب مربع هایی شکل می گرفت که از هر طرف می‌توان ردیف درختان را دید. در باغ های ایرانی علاوه بر عمارت یا کوشک اصلی بناها سردر هم بود که در حقیقت بیرونی باغ یا محل پذیرایی محسوب می شد. در میان کرت باغ ایرانی معمولا گیاهانی می کاشتند که زیاد بلند نشوند و همیشه سبز و زیبا باشند. یک اصل مهم در باغ سازی ایرانی چشم انداز اصلی به شکل مستطیلی کشیده است.

در هندسه باغ ایرانی ۲ اصل مهم بود: سه کشیدگی در کنار هم و تقسیم باغ به مربع هایی که خود دارای تقسیماتی منظم و مربع شکل بودند.

گونه های گیاهی باغ ها
برای ایجاد سایه در باغ های ایرانی از درختان سایه افکن استفاده می شد. در دو خیابان دو طرف میان کرت یا آبنما، برای کمک بیشتر به ایجاد سایه گذرگاه های باغ ها را باریک تر انتخاب کرده تا سایه درختان دو طرف همه سطح گذرگاه را بپوشاند و به این ترتیب دالان سرپوشیده ای از درختان می ساختند. درختانی که معمولا کنار خیابان های باغ، در محور اصلی می‌نشاندند سرو، کاج و نارون؛ یا سرو، کاج و چنار؛ یا سرو، کاج و ارغوان بود.

جایگاه گل ها در باغ در پای درختان بود. گل هایی کاشته می شد که خاصیتی داشته باشند، هم از عطر آن ها استفاده می شد و هم از گلبرگ هایشان حلوا و مربا درست می کردند و برخی از آن ها خاصیت دارویی داشتند. بنه گاه زمینی بود مربع مستطیل یا گرد که نشیمن تابستانی در کنار درخت های کهن بود. در کنار این نشیمنگاه ها گل ابریشم و نسترن معطر و یا خرزهره به خاطر دفع حشرات می کاشتند.

باغ-فرش ایرانی
فرش ایرانی بهترین تجسم باغ، پس از تجسم معمارانه آن در فرهنگ ایرانی است. باغ، موضوع بسیاری از نقش های فرش قالی ایرانی است. فرش ایرانی بیشتر باغ است تا فرش، در کنار حوضچه های مرکزی، درختان در نهایت زیبایی کاشته شده و با گل ها تزیین گشته. در ذهن ایرانی، باغ تمثیل قطعه ایست از بهشت و از جهان بیرون خود دور است و آسایش جسم و آرامش روح را به همراه دارد.

فرش ایرانی، باغی گسترده بر سطح زمین را نمایش می دهد و دید متعالی یعنی امکان دید ناظر از بالا را برای فرد فراهم می کند. در گذشته فرد با ورود به باغ و طی مرحله به مرحله مسیر با محیط باغ آشنا می شد و در طی فرایند زمانی–مکانی به شناخت و درک باغ نائل می شد. حال آنکه باغ–فرش در یک نگاه اجمالی تمامی باغ را به معرض دید می گذارد. تصویر کردن باغ با طرحی ساده و یا صحنه ای ویژه رضایت مخاطب را جلب نمی کند بلکه باید مفهومی عمیق در بر داشته و تنها هنر تجریدی و تزیینی شایسته چنین کاری است. در دوران پس از اسلام نمادین شدن طرح و نقوش و تاکید بر غیر مادی بودن عناصر طبیعی مدنظر بوده و ایرانیان با ارائه هندسه ای قوی و غنی این نیاز را بر طرف ساختند. پرسپکتیو در طراحی باغ–فرش جایی نداشته و این گونه به نظر می آید که حاشیه در فرش حکم دیوار در باغ را دارد، نه به عنوان قاب محدود کننده بلکه به عنوان پنجره ای به سوی ادراک در برابر چشم ناظر.

باغ سازی ایرانی | باغ جهان نمای شیراز
باغ سازی ایرانی | باغ جهان نمای شیراز

در ایران باغ فضایی محصور و ایمن از پیرامون خود است. مانند یک آبادی در میان صحرا، مطبوع و خوشایند است. باغ هم کوچک ترین قطعه از جهان است و در عین حال تمامی جهان. در اصل باغ در فرش ایرانی خاصیت بی زمانی-بی مکانی می یابد. در تولید به روش سنتی فرش که معمولا بافنده و مصرف کننده آن یکی است، باغ-فرش آن طرح و نقشی است که در ذهن و تخیل بافنده است. فرش، این باغ متحرک، هم محیطی از باغ را به خانه می آورد، هم یادآور آسایش و آرامش باغ است و هم محیط باغ را یادآوری می کند.

مفهوم معمارانه باغ، بازتاب حس مکان است و باغ تصویر کلی کیهان را به نمایش می گذارد. این مفهوم از راه هندسه رنگ و ماده به حیطه حواس در می آید. بنابراین باغ در جهان بینی مشرق زمین ایران، هندسی طراحی می شود.
در باغ هندسی، که طرح مسلط باغ ایرانی است، تقسیمات و اشکال کلی در چهارچوب قواعد ریاضی و تابع نظام هندسی است. بر این مبنا طراحی باغ در فرش خصوصیات فوق را به همراه آمیزه ای از باورها و اندیشه های دینی زمان خود دارا بوده.
عمده قالی های گلستان باقی مانده از دوره صفوی به بعد بافته شده و به طور مشخص دارای نقشه گلستان است. فرش دارای چند حاشیه گلدار و حاشیه پهن است. درخت، بلبل و متنی که شبکه آبیاری و چند استخر آن را به چند بخش مهم تقسیم کرده و هر بخش داراری ۴-۶ قسمت است. حرکت آب در جوی ها با خط های موجی و آبی رنگ نمایان می شود.

مقایسه ویژگی‌های باغ در معماری و فرش
1- اندیشه و جهان بینی حاکم بر طراحی باغ در هر دو یکی است. باغ نمایانگر عالم بالا و بازتابی از بهشت است.
2- طرح کلی در هر دو مورد برگرفته از برداشت مومنان از فردوس آرمانی است؛ که از متون مذهبی گرفته شده و هر دو تجسم بهشت قدسی است.
3- چیدمان عناصر و اجزای آن نشاط و شادابی و آرامش را به مخاطب القا می کند.
4- سامانه های اساسی چهارگانه: معماری، آبیاری، کاشت و تفرجگاه را در هر دو ایفا می کند. دیوار در باغ برابر حاشیه در فرش است.
5- نظام آبیاری در هر دو از یک حوض مرکزی با چهار محراب اصلی آغاز و به صورت متقارن در چهار طرف باغ قرار می‌گیرد.
6- درختان و گیاهان با رنگ هایی شاد، پرندگان بر شاخسار درختان، جویبارها و ماهیان همگی نشان سرزندگی در فرش و معماری است.
7- وجود باغ باعث پیوند زمانی میان بهار و زمستان در اقلیم و محیط پیرامون خانه است و باعث تفکر و تعقل در مورد فردوس جاودانی است.
8- طرح باغی فرش ایرانی با باورهای آیینی ایرانیان همسو بوده.
9- طرح کلی فرش های ایرانی با طرح باغ های ایرانی هماهنگ است.
10- باغ ایرانی و قالی ایرانی هردو نمایانگر بهشت جاودان است.

باغ ایرانی یا پرشن گاردن فقط در داخل مرزهای جغرافیایی ایران محدود نمانده و به حوزه تمدن ایرانی و فارسی وارد شده است یکی از بهترین نمونه های باغ ایرانی در خارج از ایران آرامگاه همایون در دهلی و نسخه کپی شده از آن در تاج محل در اگرای هندوستان است.

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
سبد خرید مورد حذف شده لغو
  • هیچ محصولی در سبدخرید نیست.
بستن
بستن