گروه معماری منش
گروه آموزشی و پژوهشی معمارمنش | ArchManesh Department of Education and Research search people shopping_cart

معماری مصر

نویسنده شیما غلامی سه شنبه, 30 شهریور 1395. معماری جهان

معماری مصر به 3 دوره تقسیم شده است که شامل معماری پادشاهی کهن، معماری پادشاهی میانه و معماری پادشاهی جدید. درخشان‌ترین آثار معماری مصر در دوره پادشاهی کهن اهرام ثلاثه مصر است. مهمترین آثار پادشاهی جدید نیز معابد باشکوه آن است.

ساکنین مصر در دو منطقه شمالی و جنوبی با دو فرهنگ و رسوم کاملا متفاوت از یکدیگر می زیستند.
در مصر سفلی، شغل مردم گله داری و مسکن آن ها به صورت چادرنشینی بود ولی در مصر علیا، مردم به کشاورزی اشتغال داشتند و محل سکونت آنها ثابت بود و همچون مصری ها از نی به عنوان مصالح ساختمانی برای ساختن خانه ها استفاده می کردند ولی در ساختن معابد و آرامگاه های پادشاهان از سنگ های سخت استفاده می کردند. با پیشرفت کشاورزی در بین مصری ها، آنها به پرستش خورشید "رع" پرداختند، زیرا که آن را سرچشمه گرما، رشد و حیاط می دانستند.

1- معماری پادشاهی کهن

در حدود سه هزار سال قبل از میلاد مسیح مصر سفلی و علیا توسط فرعونی به نام "نارمر" با ترکیبی از دو فرهنگ با هم متحد شدند. پس از گذشت این دوره است که به تدریج معماری مقبره ای یا "مصطبه" آغاز می گردد.

مقابر مصطبه ای: این مقبره ها که مصطبه خوانده می شوند معمولا به شکل سکویی بلند و مستطیل شکل با دیواره هایی پرشیب و مفروش از سنگ یا آجر بر روی محوطه تدفین ساخته می شده اند. محوطه تدفین در عمق زیادی در زیرزمین قرار داشت و به وسیله هواکش به سکوی بلند متصل می شده است.
شکل مصطبه احتمالا از تپه های خاکی یا سنگی که مقبره های پیشین را می پوشانید الهام گرفته شده است. این در حالی است که در بین النهرین تقریبا نوعی بی تفاوتی نسبت به آیین مردگان و حفظ مقبره ها وجود داشت. در صورتی که در مصر این گونه مسائل را در درجه اول اهمیت قرار می دادند.

در سرداب (محوطه تدفین) مقبره مصطبه ای هیچ گونه ارتباطی با محیط خارج وجود نداشت، فقط نقاشی یا مجسمه متوفی و نیز اشیا نفیس و ظروفی که برای "کا" ضروری بود قرار داده می شد. ارتباط مصطبه با محیط خارجی از طریق دری بود که به فضای کوچکی منتهی می شد و اقوام و نزدیکان متوفی هدایای خود را برای وی در آن جا می گذاردند. سوراخی که از بالای جسد متوفی را از آن وارد می کردند. در برخی موارد از بام تا محل استقرار جسد بیش از 5/30 متر به طرف پایین عمق داشت. پس از اینکه جسد را داخل مقبره قرار می دادند، این سوراخ را کاملا مسدود می کردند و دهانه آن را به دقت مانند سایر نقاط سقف می پوشاندند. به طوری که دیگر این مسیر کشف نگردد و هر کسی به آن دسترسی نیابد.
معماری مصر
این آثار نه تنها اولین شکل مقابر ساخته شده در مصر بودند، بلکه ساخت آنها در زمانی که اهرام نیز به وجود آمد ادامه یافت و به عنوان مقابر اشراف و نزدیکان فرعون در کنار اهرام بنا گردید و طول آنها از 5/4 تا52 متر و ارتفاعشان از 3 تا 9 متر متغیر بوده است، علت عمود نبودن دیوار این مقابر و تمایل آنها به داخل ظاهرا باید در استحکام بیشتر این نوع دیوارها نسبت به دیوارهای عمودی بوده باشد.

1-1- هرم پله پله ای زوسر

در دوره سلسله سوم مقابر مصری شکل هرم هایی پله دار به خود گرفت. مشهورترین این مقابر (احتمالا اولین آنها) مقبره پادشاه زوسر است که روی همان تپه مستطیل شکل اجدادی و در شهر سقاره یا گورستان باستانی ممفیس برپا شده است.

این هرم نخستین مقبره عظیم پادشاهی بود. شکل هرم مزبور ظاهرا چیزی حد واسط بین مصطبه و هرم های حقیقی بعدی در جیزه است؛ در واقع متشکل از چندین مصطبه است که به تدریج کوچک شده و در پایان کار، ساختمانی مشابه زیگورات های بزرگ بین النهرین شده است. اما هرم زوسر بر خلاف زیگورات ها یک مقبره است، نه یک معبد. ارتفاعش از بنای مردگانی که پیرامونش قرار دارند بلندتر است.

مقبره زوسر کارکردی دوگانه داشت: 1- حفاظت از پادشاه مومیایی و اشیا دفن شده 2- مجسم ساختن قدرت مطلق و خداگونه وی به کمک حجم و صلابت خویش.

این ساختمان را با معبدهایش یک زیارتگاه درمانی می پندارند. مجموعه مهتابی های محصور و حیاط بزرگش اثر "ایمحوتب" یعنی نخستین هنرمندی بود که نامش در تاریخ مدون آمده است.

معماری مصر
معماری مصر
2-1- اهرام ثلاثه مصر

در مصر سه هرم از فراعنه سلسله چهارم به نام های خوفو (خئوپس)، خفرع (خفرن) و منکوریچ (مرکرینوس) وجود دارد. این هرم ها که در حدود 2700 ق.م ساخته شده اند در جیزه قرار دارند و در سرزمین مصر مظهر پایداری ابدی، علم پنهانی، رمز و فنن، حکمت ازلی و جادوگری بوده اند. اهرام جیزه نقطه اوجی در تکامل آن شیوه معماری به شمار می رود، که با ساختن مصطبه ها آغاز گردید.

معماری مصر
معماری مصر

1-2-1- هرم خوفو

هرم خوفو کهن ترین و بزرگترین آنها است. به استثنای راهروها و اتاقک تدفین، توده غول پیکری از ساختمان سازی با سنگ آهک یا کوهی از سنگ است که مطابق اصول ساختمانی هرم پله ای پادشاه زوسر در سقاره ساخته شده است. فضاهای درونی موجود در کف و بالاتر از آن نسبتا کوچکند. پس از تراش دادن سنگ ها برای آنکه هر قطعه سنگ در بنای هرم مشخص باشد آن را با مرکب قرمز علامت گذاری می کردند و رج رج روی هم می نهادند. سرانجام نمای هرم با پوششی از سنگ آهک سفید و مروارید رنگف پوشیده می شد. این سنگ ها را با چنان ظرافتی می تراشیدند که درزهای میانشان با چشم قابل تشخیص نبود.

طول ضلع قاعده هرم خوفو 227 متر و طول هر یالش 217 متر و ارتفاع کنونی اش 138 متر است و قاعده اش بیش از 5 هکتار زمین را در بر گرفته است. هنر سازندگان این هرم فقط به عظمت کار مهندسی موفقیت آمیزشان محدود نمی شود، بلکه طراحی صوری تناسب ها و ابهت بی کران آنکه این چنین با کارکرد تدفینی و مذهبی اش سازگار بود و با محیط جغرافیایی اش جور در می آمد را نیز در بر می گیرد. چهارگوشه هرم به سوی چهار جهت قطب نماست. از بقایای برجا مانده از هرم میانی جیزه یعنی هرم میانی خوفو می توان مجموعه کاملی از اهرام را بازسازی کرد.

این مجموعه تشکیل می شد از هرم خوفو با اتاقک مخصوص تدفین در داخل یا زیر آن، نمازخانه متصل به یال شرقی هرم یا محل تقدیم قربانی ها و اجرای آیین ها و جشن های مذهبی و ذخیره و نگهداری پوشاک و خوراک و ظروف مورد استفاده در جشن ها و آیین ها. مجسمه ابوالهول بزرگ مشرف به معبد خفرع بود و از یک صخره طبیعی تراشیده شده بود. سر ابوالهول را غالبا تجسمی از چهره خفرع تلقی کرده اند ولی برجستگی و خطوط سایه هایش معمولی است که فردیت خاصی در آن قابل تشخیص نیست. از لحاظ اندازه، مجسمه ابوالهول در پیکرتراشی جهان باستانی بی مانند است.

معماری مصر

2- معماری پادشاهی میانه

در دوره پادشاهی میانه هنر معماری و پیکره سازی مجددا مورد حمایت قرار گرفت. در این دوره هنر جواهر سازی بیش از پیش رونق گرفت و در هنر نقاشی سبک های جدیدی پدید آمد.

مقبره های صخره ای: مهم ترین و بارزترین بازمانده های دوره پادشاهی میانه مقابر متعدد صخره ای در بنی حسن است. یکی از سالم ترین مقابر مزبور، مقبره "خنوم حوتب" است که به ارتفاع 6 متر ساخته شده است. مقبره های صخره ای در بیشتر موارد جانشین آرامگاه های هرمی متعلق به پادشاهی کهن گردیدند. هرم های بزرگ پیشین با هزینه فراوان ساخته می شدند و همچنین مورد دستبرد دزدان قرار می گرفتند؛ از این رو این آثار سنگی را ایجاد نمودند. این مقابر در نقاط دوردست و در صخره ها کنده می شد. در جلوی این مقبره ها یک ایوان ستون دار کوتاه قرار می گرفت که شامل این بخش ها بودند: دهلیز، ایوان ستون دار و اتاقک مقدس.

در داخل تالار مقبره مزبور ستون هایی در داخل تالار دیده می شود که هیچ گونه نقشی در نگهداری سقف ندارند، بلکه مانند ستون های ایوان بخشی پیوسته با بافت صخره است. دیوار مقبره مانند گذشته با انواع نقاشی و نقش های برجسته رنگین با موضوعاتی تقریبا مشابه تزئین شده است.

1-2- معبد منتوحوتب

یکی از بناهایی که از دوران پادشاهی میانه بر جای مانده، معبد و مقبره منتوحوتب در دیرالبحری است. این مجموعه در دامنه کوه بازسازی شده و ترکیب موفق و هیجان انگیزی را با معماری و طبیعت به وجود آورده است. سطوح تراس ها با راهروهای ستون دار جانبی به وسیله معبری شیبدار به یکدیگر متصل می شوند. در وسط تراس بالایی، هرم کوچک سنگی به عنوان نشانی از مقبره قرار دارد. محل دفن فرعون در خارج از مجموعه در دل کوه جای داده شده بود. این معبد ترکیبی از عظمت اهرام دوره پیشین و تالارهای ستون دار چند طبقه است.

معماری مصر

3- معماری پادشاهی جدید

از معماری این دوره آثار بسیاری به جا مانده است. اگر عظیم ترین و گیراترین یادمان های پادشاهی کهن را هرم های آن بدانیم، در دوره پادشاهی جدید معابد باشکوه به چنان مقامی می رسند که مراسم تدفین همچون گذشته با شکوهی بی مانند برگزار می شود. اشراف و پادشاهان به پیروی از سنت پادشاهی میانه آرامگاه ها و اتاقک های تدفین خویش را در دل صخره های غرب نیل می سازند.

در دوره این پادشاهان آرامگاه ها را از دل تخته سنگ ها می تراشند و راه رسیدن به آن ها دالان های درازی است که 1500 متر طول دارد و مقبره را تا دامنه کوه می رساند. راه های ورود به این اتاقک های تدفین را با دقت تمام پنهان و گم می کردند. معابد مردگان هم با فاصله معینی از این مقبره ها در امتداد سواحل رودخانه برپا می شدند. معبدهایی که پادشاه در آن خدای حامی خویش را پرستش می نمود، بعدها به عنوان نمازخانه مردگان نیز مورد استفاده قرار می گرفت.

1-3- مقبره حتشب سوت

این بنا متعلق به ملکه ای به همین نام بوده و در حدود 1500 ق.م ساخته شده است. از سطح کف دره تا سه طبقه ستون دار با خرپشته های اتصالی از پایین به بالا قد برافراشته است. تناسب دید در این معبد کاملا رعایت شده است. سنگ های دراز عمودی و افقی ستون بندی ها و توالی رنگ سیاه و سفید یا روشن ویا تاریک با تقارن انسان ساخته اش، الگوی صخره ای پرتگاهی بالا را تکرار می کند. تک تک ستون ها که یا چهارگوش ساده اند یا به صورت یک شانزده ضلعی پخ دار تراشیده شده اند تناسب زیبایی هنری با یکدیگر پدید می آورند.

تقریبا نزدیک به 200 پیکره نقش برجسته همه در ارتباط با معماری این معبد ساخته شده بودند. نقش های نیم برجسته با رنگ های درخشان و خیره کننده سراسر دیوارها را پوشانده بودند که تا امروز بقایای آن موجود است. موضوع نقش برجسته ها عبارت بود از نمایش تولد، تاج گذاری و کارهای بزرگ حتشب سوت. مهتابی های خالی معبد مثل امروز قطعه زمین هایی خشک نبوده، بلکه باغ هایی بودند از درخت کندر و گیاهان نایاب که ملکه در لشکرکشی به سرزمین دورافتاده "پونت" به همراه آورده بود.

معماری مصر
2-3- معبد صخره ای رامسس دوم (معبد ابوسمبل)

معبد رامسس دوم متعلق به آخرین فرعون بزرگ و جنگاور مصر است که همزمان با حضرت موسی در مصر فرمانروایی می کرده است. در اینجا هنرمندان زمان رامسس اصل گسترش یا بزرگ نمایی غیرعادی را در اندازه های تکرار آن ها به کار می بستند. تندیس های تنومند پالایش تندیس های پیشین را ندارند؛ زیرا هرگونه ظریف کاری فدای بزرگ تر کردن اندازه ها شده است. بزرگی مقیاس ها در داخل معبد نیز به اجرا درآمده است. پیکره های غول آسای پادشاه که به قالب ستون تراشیده شده اند، در دو سوی دالان باریک معبد او ایستاده اند و جسامت اغراق آمیزشان با فضای معبد تناسب دارد. ستون ها از دل صخره های موجود تراشیده شده اند و هیچ نقشی در تحمل فشار سقف ندارند. از این لحاظ مشابه ستون های مقابر بنی حسن هستند. از پیکره مرد و زن به عنوان ستون استفاده شده است، که این پیش درآمد کاریاتیدها (پیکره ستونی) در معماری یونان است.
معماری مصر

3-3- معبد آمون موت خونسو در القصر

اگرچه فرمانروایان بعدی به ساختن آرامگاه ها یا معابد تدفین ادامه دادند؛ ولیکن بیشتر فعالیت خود را صرف ایجاد معابد بزرگی برای پرستش "آمون" خدای بزرگ کردند که بر طبق سنت دیرین هر فرمانروای وقت، خود را فرزند او می خواند. آمنحوتپ سوم در حدود سال 1390 ق.م شروع به ساخت این معبد در تب در آن سوی رودخانه نیل کرد و آن را وقف آمون و همسرش نمود. نقشه آن نمونه کاملی است از انگاره عمومی معابد مصری که از آن پس به وجود آمد.

نمای بیرونی بنا عبارت است از دو دیوار جسیم با برهای اریب که در دو طرف دروازه قرار گرفته است. این همان واحد ساختمانی است که سردر یا مدخل نامیده می شود و به حیاط متصل می گردد. حیاط آن ذوزنقه شکل است و در ارتباط با معبد دیگر بوده، تا آن را هم جهت رودخانه نیل قرار دهد. از آنجا وارد تالار ستون دار دیگری می شویم ه ما را به حیاط دوم هدایت می کند. در انتهای حیاط دوم تالار ستون دار دیگری قرار دارد که پس از عبور از آن به بنای معبد می رسیم و آن عبارت است از یک رشته تالارها و نمازخانه ها که متقارن روی یکدیگر واقع شده و چون سرایی ستبر "قدس الاقداس" را که اتاقی است مربع با چهار ستون در چهارگوشه اش در پناه خود جای می دهد.

مجموعه این حیاط ها، راهروها و بنای معبد درون دیوارهای حصین محصور بوده است تا راه ورود را به دنیای بیرون سد کرده باشد. ستون های هرمی شکل این معبد از معادن شمال شرقی قاهره بریده شده و به شهر طیوه در فاصله 200 کیلومتری انتقال داده شده است.

معماری مصر
4-3- معبد آمون رع کرنک

یکی از بزرگ ترین معبدهای سردردار مصری معبد آمون رع کرنک است. این بنا با داشتن حجمی بزرگ و تالارهای ستون دار و حیاط های رواق دار بزرگش درخور توجه است که در دوره های مختلفی آن را بازسازی کرده اند. در واقع مجموعه ای از آثار معماری چند دوره ساختمانی است. در تالار ستون دار این معبد ستون هایی با دو نوع سرستون غنچه ای و کاسه ای (زنگوله ای) دیده می شود. این ستون ها با آنکه از ارکان ساختمانی این تالار هستند ولی تزئینات فوق العاده ای روی آن ها صورت گرفته است. بدنه ستون ها به صورت ردیف نوارهای افقی با مضمون های مختلف نقش شده است. ارتفاع ستون های معبد 20 متر و در بالا 5/6 متر قطر آن ها است. در تالارهای ستون دار ردیف ستون های میانی از کناری بلندتر است و در نتیجه سقف تالار در بخش مرکزی مرتفع تر می شود و در آنجا پنجره هایی تعبیه می شود. این تالار ستون دار و عریض که پر از ستون های بزرگ است، سقفی از تخته سنگ دارد.
معماری مصر
معماری مصر
به طور کلی معماری مصری در آغاز با ساختمان هایی از خشت و چوب و نی و پاره ای مصالح سبک دیگر برپا گردید و سپس ایمحوتب ساختمان هایی با سنگ های تراشیده شده را مرسوم کرد. مصری ها از پیش از سلسله ها روش طاق زنی را می دانستند و در حدود 3000 سال ق.م به ندرت از طاق زنی استفاده کرده اند. در نهایت باید گفت معماری مصری معماری جرمی است و توجه شان به فرم و جرم بوده تا فضاسازی و همچنین معماران مصر از شیوه ستون های افقی و عمودی نهایت استفاده را برده اند.
از بناهای باشکوه مصری باید به معابد سردر هم اشاره نمود. این بناها دارای سردرهای عظیم و جسیمی بودند که بر روی آن نقوش کنده کاری شده و برجسته تعبیه شده است. بر روی سردر این معابد به حدی عظیم و بزرگ بود که تمام ساختمان معبد تحت تاثیر این وضعیت قرار می گرفت. یکی از نمونه های بارز این نوع بناها معبد خنوس در کرنک و نمونه های دیگر است.

نظر دهید

شما به عنوان مهمان نظر ارسال میکنید.

×
×

No products in the cart.