گروه معماری منش
گروه آموزشی و پژوهشی معمارمنش | ArchManesh Department of Education and Research search people shopping_cart

معماری رومانسک

نویسنده شیما غلامی سه شنبه, 30 شهریور 1395. معماری جهان

تقسیم امپراتوری روم به دو بخش شرقی و غربی و ایجاد امپراتوری بیزانس و در نهایت سقوط امپراتوری روم غربی با تحولات مهمی در اروپای غربی همراه گردید. اقوام مختلف شمالی که به بربرها معروف بودند، طی استقرارشان در اروپای مرکزی هنر مشخصی پدید آوردند که متاثر از یونان و روم بود.
معماری رومانسک (رومی وار)
اوضاع و احوال اجتماعی پیش از قرون وسطی در دوره های یونان و روم موجب شده بود که هنر معماری به رشد و تداوم و ماندگاری قابل ملاحظه ای برسد. این وضعیت تا چند قرن بعد هم در اروپا دوام آورد، تا اینکه هنر و سبک رومانسک پا به عرصه گذاشت. با آغاز نخستین دوره جنگ های صلیبی در اوایل سده دهم میلادی در اروپا، جمعیت های عظیمی از نقاط و شهرهای اروپای غربی به شهرهای مختلف مهاجرت کرده و پناهنده شدند، از جمله این شهرها، شهر اورشلیم بود. این مکان در آن موقع سرزمین مقدس خوانده می شد.
پیش از جنگ های صلیبی دو طبقه اجتماعی در سراسر اروپا از قدرت و نفوذ بسیاری برخوردار بودند که دسته اول فئودال ها، ملاکین و بارون های ثروتمند بودند و هر کدام به فراخور میزان پول و زمین هایی که در تملک خویش داشتند از نفوذ و قدرت خاصی برخورددار بودند و گروه دوم روحانیون مسیحی و مبلغین مذهبی و متولیان دیرهای بزرگ و کلیساها بودند که در میان مردم و همچنین در نزد حکومت های زمان خود مورد احترام و صاحب نفوذ بودند.
پس از نخستین جنگ صلیبی در عرصه های مختلف ممالک اروپایی تحولاتی ایجاد شد که منجر به تثبیت مقام کلیسا به عنوان رهبر مردم و دیگر ایجاد وضعیتی مناسب برای برقراری روابط تجاری با شرق گردید و سوم، آزادی و استقلال شهرها، و این امتیاز در صورتی حصول می گردید که شهروندان در کمک به جنگ مبالغی را پرداخت می کردند تا بتوانند برای شهر استقلال و آزادی نسبی به ارمغان آورند، و چهارم راه های ارتباطی تجاری با کشورهای مشرق زمین همانند شریان های اصلی انتقال اندیشه ها و علوم جدید به اروپا پدید آمد که آن را رومانسک یا رومی وار نامیده اند در حالی که وامدار اصولی از هنر رومی بود، اما خود به تنهایی هنری محض و اصیل قلمداد می شد.
اگر زمانی را برای پدید آمدن معماری رومانسک در نظر بگیریم باید به یک دوره دویست ساله اشاره کنیم یعنی سده های یازده و دوازده میلادی. در معماری رومانسک نکته قابل توجه و تامل احترام و جایگاه ویژه معنوی و مذهبی کلیساها است و همچنین عملکردهای مختلف این بنا برای سخنرانی و مواعظ، محل تجمع ها و تصمیم گیری ها است. همین امر موجب شد که افزایش شگفت انگیزی در فعالیت های ساختمانی پدید آید. این کلیساها نه تنها با تعداد فراوان تری به وجود آمدند، بلکه عمدتا از کلیساهای آغاز قرون وسطی بزرگ تر و پر تجمل تر ساخته شدند، و به ویژه بیشتر آنها نمای رومی داشتند. زیرا شبستان آنها بر خلاف سقف چوبی، تاق قوسی داشت و بدنه خارجی شان بر خلاف کلیساهای صدر مسیحیت و بیزانسی و کارولنژی و اوتونی با تزئینات معماری و پیکر تراشی تزئین می گردید. از لحاظ جغرافیایی بناهای عمده به شیوه رومی در سراسر دنیای مسیحیت به وجود آمد. در این میان بهترین و متنوع ترین نمونه های معماری محلی و متهورانه ترین ابتکارات فنی در فرانسه به منصه ظهور رسید. اگر عمده ترین ویژگی های معماری رومانسک را بیان کنیم، بکارگیری قوس های نیم دایره رومی در سقف ها، همچنین استفاده از جرزهای سنگین بوده است.
نکته قابل توجه در معماری رومانسک این است که تغییرات پر دامنه ای پیدا کرده و تنوعات منطقه ای فراوانی را شامل می شود و همین امر موجب گردید مورخان معماری، آن را سبکی فی نفسه کامل پنداشته و معتقد نیستند که پیش در آمد ناقصی برای سبک گوتیگ بوده باشد. بدین ترتیب معماری رومانسک علیرغم تنوعاتش، به سهولت قابل شناخت است و نخستین معماری حقیقی متعلق به سده های میانی به شمار می رود.
از دیگر ویژگی های سبک رومانسک می توان به حجم های کلیساها از بعد معماری اشاره داشت که همگی از احجام هندسی ساده و بزرگ و با زاویه قائمه نظیر مکعب و مکعب مستطیل، استوانه و نیم استوانه تشکیل یافته اند. بخش های اصلی با قرار دادن دیوارها یا ستون های دراز در چهارچوب ها تاب بندی خشت های کوچک تر تقسیم شده اند. سطوح بیرونی دیوارها که ساده و فاقد عناصر تزئینی بوده اند، این زمان بازتابی از چگونگی سازماندهی ساختمان به شمار می روند.
گسترش و اعتلای معماری سبک رومانسک در اروپا به طور مشخص در چهار کشور: فرانسه، انگلستان، آلمان و اسپانیا قابل بررسی اند، در هر یک از این چهار کشور معماران سبک رومانسک با ظرافت و نوآوری های خاصی معماری این دوره را با شرایط و خصوصیات کشور خود وفق داده و همین امر سبب شد تا ویژگی های خاصی در سبک رومانسک هر یک از این کشورها قابل ملاحظه باشد. در هر یک از کشورهای فوق الذکر، معماری رومانسک به شیوه های گوناگون و متنوع اجرا گردیده است و در مناطق مختلف هر کشور روش ساخت بناهای این سبک به ویژه کلیساها، بنا به ابتکارات معماران متمایز گردیده است، چنانچه فقط در کشور فرانسه بیش از ده شیوه از این معماری وجود دارد.
1- سبک رومانسک در فرانسه
یکی از سرزمین هایی که از نظر معماری پس از ایتالیا قابل اهمیت و توجه است، کشور فرانسه است. با اینکه تا زمان آغاز سبک معماری رومانسک این کشور هنوز از نظر سیاسی حاکمیت مستقلی نیافته بود، اما با توجه به شرایط خاص بومی، معماری رومانسک در این کشور به فرم ها و اشکال مختلفی تقسیم گردیده که در میان آنها می توان هفت نوع مختلف از کلیساهای رومانسک را در سراسر فرانسه شناخت.
در معماری رومانسک فرانسه می توان به دو کلیسای سن مارتین تورس که در محراب آن فضاهایی به نام نمازخانه به شکل یک نیم دایره که نیم استوانه هایی به آن الحاق گردیده و دوم کلیسای کلونی دوم، که محراب آن دارای نمازخانه های دندانه ای است، اشاره کرد.

کلیسای سن مارتین تورس | برج و کلیسای پیزا | کلیسای سنت اتین | کلیسای سن سرنن

به طور کلی در باب علت پدید آمدن نمازخانه های مذکور می توان به توسعه و گسترش مراسم مذهبی اشاره کرد که در آن کاردینال ها نمازخانه های جداگانه می طلبیدند. این فضا به طور طبیعی در محراب کلیسا که مخصوص انجام مراسم توسط مقامات کلیسا است، گسترش بیشتری یافت و علت طویل شدن محراب در این ساختمان ها نیز وجود همین نمازخانه ها ست که برای دسترسی به آنها وجود راهروهایی که پیرامون محراب را فرا گرفته بر طول و درازای این نوع بنا افزوده است.
نکته دیگر درباره سبک رومانسک فرانسه این است که برای جلوگیری از رانش دیوار تالار مرکزی و اصلی کلیسا، دیوارهای راهروهای جانبی را مرتفع تر ساخته اند و همین امر موجب گردیده که داخل کلیسا تاریک شود، چون این امر مانع از ایجاد پنجره در روی تالار مرکزی می گردید. از این نمونه ها می توان به کلیساهای: سان مارتی در لیموگز، کلیسای سن فوی، کلیسای سرنن در تولوز، کلیسای سانتیاگو و کلیسای سن اتین در کان فرانسه اشاره کرد.
2- سبک رومانسک در ایتالیا
معماری رومانسک در ایتالیا تحت تاثیر عوامل مختلف دارای تفاوت هایی است که بطور کلی می توان این سبک را در مناطق مختلف ایتالیا به شرح زیر خلاصه نمود:
2-1- شمال ایتالیا
معماری رومانسک در این ناحیه به خصوص در ایالات لومباری به کلیساهای رومانسک اروپایی و به طور واضح تر به معماری رومانسک آلمان نزدیکتر هستند و علت این مسئله شاید این باشد که آلمان و ایالت لومباردی ایتالیا از زمان کارولنژ روابط سیاسی و فرهنگی نزدیکی با یکدیگر داشته اند که از نظر هنری نیز بر یکدیگر تاثیر گذارده اند. سبک های تزئینی به کار گرفته شده در نمای کلیسای اشپایر آلمان، به شیوه لومباردی و به ویژه از کلیسای سن آمبرجو در میلان (مرکز ایالت لومباردی) اقتباس شده است. به عنوان مثال قوس های زیر قرنیز هر طبقه از برج های کلیسا اشپایر و همچنین پنجره های قوسی در این کلیسا منشا لومباردی دارند. به عبارتی از کلیسای سنت آمبرجو تقلید شده اند چون که این قوس های متقاطع در مقیاس کوچک توسط معماران لومباردی در سراسر نخستین سال های سده میانه استفاده شده است.
2-2- مرکز ایتالیا
کلیساهای منطقه جنوبی ایتالیا هنوز از سقف های خرپایی چوبی که از سنت های مسیحیت آغازین بود، استفاده می کردند. این مسئله در قسمت های مرکزی ایتالیا چشمگیر بود و نمونه بارز این سبک جنوب ایتالیا کلیسای پیزا است.

کلیسای سن مارتین تورس | برج و کلیسای پیزا | کلیسای سنت اتین | کلیسای سن سرنن

 

در این کلیسا که روحیه بناهای صدر مسیحیت مانند سقف خرپایی و پلان باسیلیکایی در آن هویدا است، به خاطر موقعیت جغرافیای خاص شهر پیزا در کنار دریا و ارتباط این شهر با نقاط دیگر بویژه شرق، عناصر معماری بیزانس و معماری اسلامی در معماری کلیسای جامع این شهر با هم در آمیخته اند. این کلیسا در سده های یازدهم و دوازدهم میلادی ساخته شده و نقشه آن همانطوریکه اشاره شد متاثر از باسیلیکای رومی است. در این کلیسا، برج و راهروی اصلی یا صحن اصلی با تاثیر از شیوه های معماری مسیحیت آغازین از سقف های خرپایی چوبی ساخته شده و این سقف فشارهای محوری بر راهروهای جانبی وارد نمی آورد ولی با این حال پوشش راهروهای جانبی با تاق های قوسی متقاطع فراهم آمده است. ردیف ستون های کورنتی در صحن کلیسا بیانگر تسلط معماری رومی و پایبندی ایتالیائی ها به عناصر معماری کلاسیک است.
درباره برج ناقوس معروف این کلیسا نیز که 2/4 متر از خط قائم انحراف دارد و به خاطر نشست پی اش به این شکل درآمده، باید متذکر شد که از برج های کلیسا شهر راونا تاثیر گرفته است که تکرار قوس ها در طبقات این برج از ظرافت جالبی برخوردار است و به طور کلی تکرار قوس ها در نمای کل مجموعه ارتباط و پیوند جالبی به کل مجموعه داده است.
2-3- جنوب ایتالیا
جنوب ایتالیا در این مقطع زمانی زیر سیطره حکومت نرمان ها اداره می شد و معماری رومانسک در این بخش تحت تاثیر معماری ایلات نرماندی فرانسه بود و در معماری این منطقه تاثیر معماری نرماندی به وضوح نمایان است و مهم ترین ویژگی آن سقف های شیبدار چوبی است.
در جزیره سیسیل نیز که تا قرن نهم میلادی تحت سلطه اعراب مسلمان بوده و سپس به دست نرمان ها افتاه است، نفوذ معماری بیزانس و اسلامی به خوبی نمایان است. در کلیسای سن جووانی دلی ارمیتی وجود گنبدهای با قوس نعل اسبی و دیگر ویژگی های معماری اسلامی بیانگر این مسئله است.
به این نکته باید اشاره کرد که در بخش های شمال شرق ایتالیا ونتوو، یکی از مهم ترین شهرهای ایتالیا یعنی ونیز که از مراکز مهم تجاری آن دوران بوده معماری رومانسک شدیدا تحت تاثیر معماری بیزانس قرار گرفته است.
به طور کلی باید اشاره نمود که ایتالیایی ها رومانسک را بیش از همه جا مورد توجه قرار دادند و این به آن دلیل بود که این سبک و شیوه معماری کاملا متاثر از معماری رومی بود.

 

کلیسای سن مارتین تورس | برج و کلیسای پیزا | کلیسای سنت اتین | کلیسای سن سرنن

 

کلیسای سن مارتین تورس | برج و کلیسای پیزا | کلیسای سنت اتین | کلیسای سن سرنن

 

کلیسای سن مارتین تورس | برج و کلیسای پیزا | کلیسای سنت اتین | کلیسای سن سرنن

 

این نوع تاق زنی جناغی را بایستی یکی از ویژگی های معماری سبک نورمان محسوب نمود. در کلیسای سنت اتین عناصری همانند، جزرهای مرکب که هسته های مرکزی آنها در زیر ستون های نیم دایره متصل به بدنه از نظر پنهان مانده، پیش درآمدی بر جزرهای خوشه ای گوتیک هستند. کاسته شدن از سطوح دیوارهای داخلی در اثر استفاده از دریچه های بزرگ قوسی، سرآغازی برای کاربرد پنجره های وسیع گوتیک است.
4-3- سبک توسکان
یکی دیگر از سبک های رایج در معماری رومانسک توسکان است که در ابتدا در بخشی از ایتالیا آغاز گردید و به همین نما خوانده شده. معماران این سبک به آسانی ویژگی های سنی معماری خود را رها نکردند و در واقع خصوصیات معماری رومانسک را با آن درآمیختند ، چنانکه بناهایی که با شیوه های توسکانی ساخته شدند، بسیار تحت تاثیر ویژگی باسیلیکاهای صدر مسیحت هستند، به همین دلیل رومانسک سبک توسکان به رومانسک محافظه کار مشهور است.
از بناهای بارز این سبک می توان به گروه کلیسای پیزا در شهر پیزای ایتالیا و کلیسای سن مینیاتوآل مونته در فلورانس اشاره کرد. کلیسای جامع پیزا دارای پنج دالان است. در نگاه نخست به کلیسای مسیحیت آغازین شباهت دارد، ولی بازویی برآمده گنبد بالای تقاطع پوسته مرمرین غنی و بالکانه های چند قوسی نمای آن ویژگی هایی هستند که به سبک رومانسک تعلق دارد.
کلیسای سن مینیاتو آل مونته در فلورانس به سبکی خاص معماری مسیحیت آغازین را زنده کرده است. هر چند که قوس بندی دیوار و پوشش ظریف و هندسی آن از مرمر، چنان جلوه تزئینی زیبایی به نمای آن داده است که با نمای ساختمانی پیشین فاصله دارد، سقف این کلیسا همانند بسیاری از کلیساهای توسکانی چوبی است، اما صحن آن با داشتن قوس های دیافراگمی از بالای جزرهای مرکب به سه بلوک برابر تقسیم شده است. نمای این کلیسا به بخش های مختلفی تقسیم شده و در قسمت بالا یک سنتوری با تاق نماهای نیم دایره ای تعبیه گردیده است.

 

کلیسای سن مارتین تورس | برج و کلیسای پیزا | کلیسای سنت اتین | کلیسای سن سرنن

 

4-4- سبک آکتین
اکتین نام منطقه ای در جنوب فرانسه است. در این منطقه معماری رومانسک ویژگی هایی را شامل است که آن را قابل تفکیک و تشخیص می کند، از جمله این ویژگی ها، ایجاد گنبد بر روی کلیساها متاثر از معماری بیزانس و عدم وجود راهروی جانبی است، همچنین سقف اصلی اغلب کلیساهای این سبک چوبی بوده و سقف های گنبدی به عنوان پوشش زیرین و دوم اجرا می شده است. کلیساهای این سبک و این ناحیه از نظر ارتفاع کوتاه تر از کلیسای واقع در فرانسه هستند، یکی از بناهای این شیوه کلیسای سن پیرانگلوم است، که در سده دوازدهم ساخته شده و روی مربع های تقاطع گنبدهایی ایجاد گردیده است، این کلیسا یک بازوی عرضی نسبتا بلند دارد که از ویژگی های بارز این کلیسا و سبک آکتین است.
4-5- کلونی- بورگونی
کلیسای سن سرنن فرانسه یکی از بناهایی است که به این سبک ساخته شده و شرایط لازم برای ایجاد یک سقف سنگی با استفاده از تاق گهواره ای نیم دایره ای را داشته است. اینگونه کلیساها در بیشتر بخش های جنوبی فرانسه ساخته شده اند و پیوند تنگاتنگی با کلیساهایی دارند که در امتداد جاده زائران به سانتیاگو و کومپوستلا در اسپانیایی شمالی ساخته شده اند.
نقشه ساختمانی کلیسای سن سرنن از نظم و دقت هندسی فوق العاده ای برخوردار است. مربع تقاطع که در دو سوی آن جزرهای بزرگ قرار دارند و خود با قوس های سنگین مشخص می شود، به عنوان یک واحد برای سراسر کلیسا قرار گرفته است. در این طرح اندازی مربع وار هر بند صحن دقیقا برابر یک دوم تقاطع و هر یک از مربع های راهروهای جانبی صحن برابر یک چهارم مربع تقاطع است، این نسبت در دیگر بخش های ساختمان نیز رعایت شده است. نخستین نمونه اینگونه طرح اندازی، تقریبا سیصد سال پیشتر در نقشه کلیسای دیرسن گال دیده شده است. در منظره داخل کلیسای سن سرنن می بینیم که نقشه هندسی طبقه همکف به طور کامل در دیوارهای صحن بازتاب یافته است. این دیوارها بوسیله نیم ستون هایی از یکدیگر مجزا شده اند که از گوشه های هر بند صحن به صورت قوس های عرضی ادامه می یابند. این گونه مفصل بندی فضای درونی کلیسای سن سرنن بر سازماندهی هندسی نقشه ساختمان منطبق است و جنبه ای بصری به آن می دهد و این امر در فصل بندی دیوارهای بیرونی ساختمان تجلی یافته است. کلیسای مزبور در مقیاس بزرگی ساخته شده است و آن هم دلایلی مختلف داشته که در مقدمه معماری رومانسک چنین نبوده است و همین مشخص شدن نمازخانه در نمای بیرون ساختمان که حجمی مشخص را نمایان کرده است از ویژگی های معماری سبک کلونی- بورگونی است. تاق های گهواره ای پیوسته از سنگ تراشیده در کلیسای سن سرنن فشار ثابتی را بر کل بنا آورده است. کلیسای سن سرنن را به خاطر ویژگی هایی که به ذکر آن پرداختیم باید یکی از شاهکارهای معماری رومانسک محسوب نمود.

 

کلیسای سن مارتین تورس | برج و کلیسای پیزا | کلیسای سنت اتین | کلیسای سن سرنن

 

5- پیکرتراشی و نقش برجسته سازی در معماری رومانسک
پیکر تراشی وابسته به معماری که مدتی نزدیک به 600 سال متروک و از یاد رفته بود، در دوران رومانسک مجددا رواج یافت و بیشتر در قالب نقش برجسته سازی روی سنگ در بخش های مناسب همانند سرستون ها، بالای سر درها (اطراف سر درها) و حاشیه و قاب بندی های تزئینی جلوه گر شده است.
پیکره ها در این دوره برای تعریف بنا بوده و بیشتر جنبه قدیس سازی داشته تا واقع گرایی، زیرا که تمام پیکره های این دوره از ظرافت بالایی برخوردار نبوده است. معروف ترین پیکره های این دوره را می توان پیکره آرمیای نبی و یا نقش مسیح را در پادشاهی نام برد.
مضامین نقش برجسته ها عموما دینی و تمثال ها در روایت انجیلی بود، تزئینات و بدن های انسان ها و حیوانات هم از نقوش هندسی قبایل وحشی شمالی و هم از صورت ها و نگاره های به جا مانده از تمدن کلاسیک روم باستان الهام گرفته است. در این دوره مجسمه به طور منفرد آنچنان رونقی نیافت و صرفا مجسمه های انسان و حیوانات از جنس مفرغ و یا چوب در آلمان طرفدارانی داشت. از نمونه های کلیساهایی که نقش برجسته سازی در نمای آنها به این سبک و روش کار شده، سردر ورودی کلیسای سن سرنن ، سردر کلیسای گیل دوگارد را می توان نام برد. آنچه که در نقش برجسته سردر کلیسای گیل دوکارد چشم گیر است تاثیر ستون پیکره های یونانی است، ولی در اینجا با مضمونی دیگر ظاهر شده است اگر ستون پیکره یونانی زن است، اما این ستون پیکره نقش مردان است.

نظر دهید

شما به عنوان مهمان نظر ارسال میکنید.

×
×

No products in the cart.