گروه معماری منش
گروه آموزشی و پژوهشی معمارمنش | ArchManesh Department of Education and Research search people shopping_cart

معماری بین النهرین

نویسنده شیما غلامی سه شنبه, 30 شهریور 1395. معماری جهان

معماری بین النهرین نه تنها تأثیر عمیقی بر اقوام و ملل همجوار داشته اند، بلکه از طرفی هم بی تأثیر از آنها نبوده‌اند. بین النهرین یکی از مراکز تمدن قدیم در آسیا است که به وسیله رودخانه های فرات و دجله مشروب می‌گردد. نخستین تمدن شناخته شده این سرزمین را سومریان تشکیل دادند.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون
1- سومر

تقریبا در اوایل هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح حادثه ای عظیم در بین النهرین به وقوع پیوست و آن مسکون شدن دره های بزرگ رودخانه ها بود. پس از آن نوشتن، هنر، معماری ساختمانی و شکل های جدید حکومتی پدیدار گردید. معماری سومر در خدمت معابد بوده است.

سومریان مردمی کشاورز بودند که طرز مهار کردن سیل را آموختند و شهرهایی با دیوار های قطور ایجاد کردند. اروک بزرگترین شهر سومری، دو مجموعه بزرگ پرستشگاهی به نام معبد "انانا" از آن "اینانا" الهه عشق و "آنو" متعلق به خدای آسمان بوده است. قدیمی ترین معبد حفظ شده در مجموعه انانا به معبد سنگ آهک معروف است؛ زیرا دست کم بخش های پایینی دیوارهای آن از این سنگ ساخته شده است و این نکته زمانی شایان توجه است که به خاطر بیاوریم در جلگه بین النهرین هیچ گونه سنگ ساختمانی یافت نمی شده است.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون

1-1- معبد آهک

این پرستشگاه فضایی به ابعاد 30*76 متر را در بر می گیرد و از یک تالار مرکزی و اتاق های متقارن جنبی تشکیل می شد که یکی از این ها در هر طرف پله هایی داشت که به بام می‌رفت. مهم ترین اتاق ساختمان، در جناح کوتاه جنوبی، به تالار مرکزی باز می شد و دو اتاق جنبی در دو سوی آن داشت. درحالی که نقشه و طاقچه های این معبد از الگوهای مرسوم پیروی می‌کنند، استفاده از سنگ آهک در آن استثنایی است.

1-2- معبد ستون

در مرحله بعدی، ساختمانی عظیم تر که به معبد ستون معروف بود جانشین معبد سنگ آهک شد. این ساختمان بر سکویی آجری قرار داشت و از طریق یک دروازه یا ستون بندی به آن وارد می‌شدند که از دو ردیف ستون عظیم آزاد تشکیل می‌شد. هر ردیف دارای چهار ستون بود که قطر هر کدام به 6/2 متر می رسید. این ستون ها و دیوارهای محوطه کنارشان، که به صورت یک سلسله نیم ستون ساخته شده بودند و نیز سکوی ساختمان، همه با نوعی موزائیک متشکل از مخروط های گلی تزئین می‌شدند و این هم یکی از ویژگی های معماری پرستشگاه های سومری است.

1-3- معبد سفید

معبد دیگری که در اروک میان دو مجموعه آنو و اینانا قرار دارد "معبد سفید" نام دارد و در آن از مخروط های سنگی با جنس آهکی سرخ، سیاه و مرمر سفید استفاده شده است.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون
هر معبد روی سکوی افراشته ای قرار دارد که با ساختن معبد بعدی مرتفع تر می‌شود تا اینکه آخرین پرستشگاه روی تپه عظیم مصنوعی قرار می گیرد که همان زیگورات می باشد. در بین النهرین پرستشگاه نمودار کوشش انسانی عظیمی بود که برای ساختن آن به کار می رفت. پرستشگاه را به معنی واقعی محل اقامت خدا تلقی می کردند.
در بین النهرین زمان سومریان و حتی قبل از آن معماری و هنر را مذهب تعیین می کرد. به عنوان مثال در نقشه شهر معبد خدا هسته ساختمانی با عظمت آن را تشکیل می داد که مرکز فعالیت های اداری و اقتصادی آنان نیز بود.

1-4- زیگورات

برجسته ترین بخش مجتمع و در واقع شناخته شده ترین ساختمان در دره بین النهرین معبد بود که زیگورات نامیده می شد. اکثر مورخان و محققان معتقدند که زیگورات را سومری ها به وجود آوردند. زیگورات که در زمان سومری ها به معنای کوه بوده است، بعدها نیز مورد استفاده بابلی ها قرار گرفت. زیگورات در زبان بابلی به معنای سکو یا بنای پله پله ای که عرض و طول هر طبقه از اشکوبه پایین تر کم تر است.
بعضی این ساختمان ها را پلکان هایی از آسمان یا کوه های ساختگی توصیف کرده‌اند.

برای ساخت یک زیگورات نخست کوهی از خشت خام بر روی شالوده ای عظیم به ارتفاع 15 متر دو طبقه سوار بر روی هم قرار دادند که به ترتیب کوچک تر می شوند و از آن دو احتمالا طبقه بالا در حکم پی زیارتگاه بوده است. سه پلکان خرپشته ای هر یک با یکصد پله در یک نقطه به دروازه برج دار زیگورات می رسند و از آنجا احتمالا پلکان دیگری به زیارتگاه یعنی مرکز نمایش های آیینی منتهی می شود.

ساختمان زیگورات اور کوه محکمی از خشت خام با نماسازی ضخیمی از آجر با ملات قیری است.آجر را به این علت با ملات قیر در نماسازی به کار می بردندکه بر قدرت و استحکام آن در برابر سیل ها و دیگر عوامل طبیعی بیفزایند. احتمالا هرکدام از طبقات ساختمان زیگورات رنگ مخصوص داشته و بر روی آن درختکاری یا گلکاری شده بوده است.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون | زیگورات

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون | زیگورات
1-5- مصالح

در معماری سومری ها از مصالح آجر، قیر و خشت برای زیرکار؛ ولی آجر جوش و گاهی آجرهای لعابدار برای روکار استفاده می شد؛ چوب نیز در این معماری به کار می رفت. در واقع اساس و پایه معماری سومری که بعدها آکادی ها و بابلی ها هم از آن تقلید و اقتباس نمودند جرز، قوس و طاق گهواره ای بوده است. این عناصر بنیادی از هزاره سوم قبل از میلاد وجود داشته است، که به سرزمین های شمالی بین النهرین اشاعه یافته است.

2- آکاد

بنیان گذار سلسله آکاد که نامش سارگون بود تغییرات شگرفی ایجاد نمود. وی نخستین بار قدرت سیاسی را در ناحیه وسیعی از بین النهرین تحت تسلط سامیان به وجود آورد و یک حکومت مرکزی بنیانگذاری کردند.
اطلاعات ما درباره معماری آکادی ها ناقص است. اگرچه در بسیاری از مناطق آن ادامه معماری دوره سومری، کاملا محسوس است، آجرهای پلانو-کانوکس، مشخصه دوران سلسله قدیم در این زمان دیده نمی شود. به جای آن آجرهای بزرگ راست گوشه یا چهارگوشه به ابعاد 52*52 سانتی متر به کار رفته است. کندن پی دیوارها که پیش از آکاد آغاز شده بود، در این زمان تداوم داشته است. اگر شهرهای اصلی امپراتوری آکاد یعنی شهرهای "سیپار"، "شاماش" و "ایشتار" کشف شده و حفاری می گردید، قطعا نتایج عمده تری درباره معماری آن دوره به دست می آمد.
بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون

2-1- کاخ نارامسین

یکی از آثار مهمی که از این دوره به جای مانده، کاخی در تل براک است که احتمالا متعلق به زمان نارامسین باشد. هر ضلع آن حدود 100 متر است.دارای دیوارهای ضخیم به قطر 10 متر است که آن را در بر گرفته است. تنها راه ورود به بنا در دیوار غربی قرار دارد که دروازه ای با دو برج بزرگ در دو سوی آن واقع شده است. دارای دو حیاط کوچک و یک حیاط بزرگ، هشتی و اتاق های جانبی است.
بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون

2-2- کاخ قدیمی در آشور

کاخ دیگری که به این دوران نسبت داده شده است و در آشور قرار دارد به "کاخ قدیمی" مشهور است. دلیل انتساب این کاخ به دوران آکاد وجود کتیبه ای بود که به هنگام حفاریات از زیر پی دیوارها به دست آمده است. نقشه این بنا شبیه کاخ نارامسین در تل براک است. این کاخ بنایی است چهارگوشه با یک ورودی که در ضلع شمالی آن قرار گرفته است. یک حیاط مرکزی بزرگ چهارگوشه با چند حیاط کوچک تر و اتاق های کوچکی به دور آن نقشه این کاخ را تشکیل می دهد.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون
کهن ترین نقشه ساختمانی که موجود است مربوط به نقشه یک منزل مسکونی می باشد که بر روی یک لوح گلی که از تلو (قلوه) به دست آمده طرح شده است. در روی این نقشه محل قسمت های خانه نیز به خط میخی آکادی نوشته شده است.

3- بابل کهن

تمدن بابل اختلاف زیادی با تمدن سومری ها نداشت. زبان بابلی غیر از زبان سومری بود ولی با همان خط نوشته می شد. در هنر و مذهب آنها تفاوتی نبود و چنین به نظر می رسد که فقط خدایان را به نام های تازه ای میخواندند. "مردوک" که خدای بابل بود، بزرگترین خدایان به شمار می رفت و پس از خدایان متعدد دیگر تعداد زیادی فرشتگان خوبی و بدی داشتند.
معماری بناهای بازمانده از دوره بابل کهن به دو دسته معابد و کاخ‌ها تقسیم می شوند.

معابد

در این دوره تنها تعداد کمی از بناهای مذهبی شناخته شده است.

3-1- معبد آشور

معبد آشور یکی از این بناهاست که به خدای بزرگ ملی آشوری ها "آشور" تعلق دارد و به دست "شمشی-ادد" اول بنا گردیده است. اگرچه این معبد کاملا از بین رفته است اما از روی پی بنا می توان نقشه آن را تهیه نمود. این معبد بر فراز بلندترین نقطه شهر قرار دارد و نقشه آن عبارت است از یک حیاط مرکزی و سه حیاط کوچک تر که اتاق هایی آن ها را در بر گرفته است. هر یک از حیاط ها یا اتاق های مربوط به آن یک واحد ساختمانی را به وجود آورده است.

3-2- معبد ایشچالی

معبد ایشچالی که پس از سقوط سلسله سوم "اور" به وسیله "اپیق-ادد" دوم بنا گردیده است، متعلق به دوران حکومت مستقل "اشنونا" است. با اینکه ساختمان معبد بر روی یک مصطبه قرار گرفته است اما محراب اصلی که در انتهای بخش غربی آن قرار دارد، بر روی سکویی بلندتر استوار شده است. معبد دارای ورودی های متعدد، یک حیاط بزرگ و سه حیاط کوچک است که زوار طی مراحل خاصی به محراب اصلی دسترسی می یافتند.

کاخ ها

بابلی ها در زمان زمامداری خویش کاخ های بزرگی برپا کردند.

3-3- کاخ ماری

یکی از بزرگترین آثار معماری که در بین النهرین باستان به انجام رسیده، کاخی است در شهر باستانی ماری. این بنا یکی از معتبرترین آثاری است که اطلاعات جامعی از کاخ های دوران حامورابی در اختیار ما می گذارد. کاخ ماری مجموعه ای از تالارهای پذیرایی و بار عام است که بر روی مصطبه ای ساخته شده است و دسترسی به تالار بار عام آن از طریق یک پله نیم دایره ای شکل امکان پذیر است و تزئینات آن عبارت است از: نقاشی های دیواری در شرح وقایعی که در دوران حکام بین النهرین رخ داده است.

4- آشور

سرزمین آشور به خاطر واقع شدن در بخش شمالی بین النهرین از لحاظ شرایط سخت اقلیمی و کوهستانی بودن، اختلاف فراوانی با بابل در بخش جنوبی بین النهرین داشت. آشوری ها در حدود 800ق.م به یک امپراتوری عظیم و قدرتمند مبدل گردیدند و همین امر موجب شد که در هنر و معماری پیشرفت چشمگیری داشته باشند. در زمینه معماری، شاهکارهای بزرگی به وجود آوردند. فراوانی سنگ در آشور موجب شد که بناهایی محکم تر از ساختمان های بابل ایجاد شود. در بناهای آشور گذشته از سنگ، آجر نیز به کار می رفت و شهرها را با دیوارهای عریض محصور می کردند و معابدی چند طبقه می ساختند و نیز کاخ هایی زیبا که دارای ساختمان های متعدد بودند به وسیله حیاط هایی از هم جدا می شدند.

4-1- ارگ سارگون

ارگ ناتمام سارگون دوم پادشاه آشور که در خرساباد ساخته شده است با نقشه بلندپروازانه ای که دارد، بازتابی از اطمینان شاهان بزرگ به قدرت همواره پیروزمند خویش است. این کاخ مساحتی نزدیک به 400هزار متر مربع و بیش از 200 حیاط و اتاق داشت و شهری که این ارگ-کاخ مشرف بر آن ساخته شده بود، روی تپه ای قرار داشت با بلندی 15متر و با مساحتی نزدیک به یک و نیم کیلومتر مربع. شاید کاخ را به این دلیل مرتفع ساخته اند که از سطح سیلاب ها بالاتر باشد ولی همین بلندی باعث می شد که مقر پادشاه در نقطه ای بین خانه های زیردستانش و خدایان واقع شود. با آنکه سازندگان کاخ در صدد ایجاد تقارن بوده اند ولی خود کاخ نقشه ای آشفته دارد و مجموعه ای از اتاق ها و تالارهای چهارگوش را در بر می گیرد که خوشه وار گرداگرد حیاط های چهارگوش ساخته شده اند. شکل اتاق های دراز و باریک دیوارهای جانبی حکایت از آن دارد که اتاق ها با تاق های گهواره ای خشتی پوشانده شده بودند و این مفیدترین و علمی ترین روش مسقف کردن ساختمان ها در منطقه ای بود که نه الوار کافی داشت نه سنگ های مناسب.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون
آثار ساختمانی در پشت حیاط اصلی که هر ضلعش به 900 متر می رسد در جنب اقامتگاه پادشاه قرار داشت. علاوه بر مجموعه حیاط ها، اتاق تاجگذاری، اتاق های دولتی، حرم، آبریزگاه ها و حمام ها و اتاق نگهبانان که کل کاخ را تشکیل می دادند، معبد اصلی زیگورات نیز در این ارگ قرار داشتند. زیگورات خرساباد احتمالا هفت طبقه داشته است که چهار تای آن تا به امروز حفظ شده اند. ارتفاع هر طبقه پنج و نیم متر است هر یک رنگی متفاوت با دیگری دارد. برای دستیابی به این زیگورات پلکان خرپشته ای حلزونی شکل پیوسته ای دور تا دور ساختمان از کف پایین ترین طبقه تا نوک بالاترین طبقه ساخته شده بود.

نمای کاخ از پس یک دیوار تنومند کنگره دار که در دو طرف دروازه طاق دارش دو برج چهارگوش قرار گرفته دیده می شد. دورتادور طاق و برج ها را با نوارهایی از کاشی های لعاب دار با رنگ های درخشان پوشانده بودند. از دروازه اصلی کاخ، دو گاو بالدار غول پیکر با سر آدم پاسداری می کردند که مشابه آن را در آثار به جا مانده از تخت جمشید می توان دید.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون
هنر آشوری آمیخته ای از هنر سومر و بابل بوده است. در آن زمان از مصالح سنگ بیش از آجر و خشت استفاده می کردند. دیوار بناها با کاشی های لعابی و منقوش پوشیده می شد. موضوع هایی که در حجاری و پیکره سازی مورد استفاده قرار می گرفت مجسمه خدایان و پادشاهان و نقش گاو بالدار با سر انسان و لشکرکشی و مراسم دینی بود. در کتیبه ها نقوشی که بر دیوارها حک شده معمولا صحنه هایی از جنگ یا شکار دیده می شود. به عنوان مثال می توان به موضوع نقوش برجسته و کاشی های نما و درون کاخ "آشور نازیرپال"در نیمرود و نینوا اشاره کرد.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون


شایان ذکر است که معماری زیگورات از دوره سومری تا زمان آشور تحول چشمگیری را طی کرده است. به خصوص از نظر ارتفاع یا تعداد طبقات و همچنین نحوه دسترسی از طریق پلکان ها.

4-2- کاخ جنوب غربی

آشوری ها به جز کاخ خرساباد کاخی در نینوا برپا کردند که به کاخ جنوب غربی معروف است. این بنا نقشه ویژه ای دارد متشکل از چند حیاط محصور با ردیف اتاق ها است. اما نحوه قرارگیری اتاق ها در پیرامون حیاط از نظر شکل و عملکرد با کاخ سارگون در خرساباد متفاوت است. در این کاخ نقوش برجسته فراوانی بر سطوح دیوارها ایجاد شده است که موضوع این نقش برجسته ها تا حدودی مشابه با کاخ سارگون است. تنها مورد اختلاف، وجود صحنه های صلح و آرامش است که به مراتب بیش از هر دوران دیگری است.

5- بابل جدید

ناپولازار حاکم بابل جدید علیه آشوری ها سر به مخالفت برداشته بود. پسر وی نبوکدنزار در نتیجه فتوحاتی که در جنگ با مصریان، اقوام یهود و فنیقی ها داشت، موجب شد که در دوره سلطنت او تمدن بابل شهرت و اعتبار خاصی به دست آورد. تا آنجا که بابل جانشین نینوا شد و از بزرگ ترین و زیباترین شهرهای دنیا محسوب گردید. حصارهای عظیمی این شهر را از خطر هجوم خارجیان حفظ می کرد و معابد و کاخ های مجلل و باشکوهی در آن ایجاد گردید.

5-1- معبد نین ماه

در این دوره با ساختن معابد جدید از فرم معابد عرضی قدیم دوران سومر و آکاد پیروی کردند و مهم ترین اثر دوره بابل جدید معبد "نین ماه" در بابل است.

5-2- کاخ آجری نبوکدنزار

این کاخ را نبوکدنزار با آجر در شهر بابل ایجاد کرد. اتاق های کوچک این کاخ به طرز پیچ در پیچ با هم ارتباط داشته اند و طول و عرض بنای تمامی کاخ 600*900 پا بوده است. دیوار بیرونی کاخ با کاشی لعابدار رنگارنگ و نقش هایی از حیوانات و گل ها و گیاهان و نخل خرما پوشیده شده بوده است.

5-3- زیگورات مردوک

در نزدیکی کاخ آجری زیگورات معروف بابل که بعدها در کتاب مقدس به برج بابل معروف گردید، ساخته شده و از آن زیگورات عظیم مردوک که به خدای حامی شهر بابل تعلق داشته نام برده اند. این زیگورات دارای سه ردبف پله بوده که به طبقات بالا دسترسی داشته است.

5-4- دروازه ایشتار

دروازه ایشتار نیز یکی از آثار برجسته معماری شهر بابل در دوران جدید است. بیرون نمای این بنا با کاشی لعابدار به رنگ آبی تیره پوشیده شده است و نقوش تزئینی آن عبارتند از جانورانی مانند گاو و اژدها.
دروازه ایشتار با جمع آوری هزاران قطعه آجرهای لعابدار روی سطح دیوار با ردیف های گاوها و اژدهایان و جانوران باوقار تمام در حرکت دسته جمعی هستند. حالت لطیف و سرورآفرین مجموعه تزئینی با سردی قیافه عبوس هیولاهای نگهبان آشوری اختلاف کلی دارند.

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون

بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون بین النهرین | معابد سومری | کاخ نارامسین | معماری بابل | ارگ سارگون


بنابراین معماری بابلی نسبت به معماری آشوری در شکلی خشن و قهرآمیز ظاهر نشده است. این شاید یکی از ویژگی های بارز معماری بابلی در عصر جدید آن باشد.

5-5- مصالح

هنرمندان بابل نوین که از معادن تخته سنگ های ناحیه شمال سخت دور افتاده بودند، به جای برج های منقوش آشوریان آجرهای پخته و لعابدار به کار بردند. آجر لعابدار ابتدا در آشور به وجود آمد، اما استفاده آن چه در تزئینات سطحی و چه در ایجاد نقش های برجسته ساختمان ها در بابل مرسوم شد.

نظر دهید

شما به عنوان مهمان نظر ارسال میکنید.

×
×

No products in the cart.