گروه معماری منش
گروه آموزشی و پژوهشی معمارمنش | ArchManesh Department of Education and Research search people shopping_cart

معماری بیزانس

نویسنده شیما غلامی سه شنبه, 30 شهریور 1395. معماری جهان

کنستانتین شهر باستانی بیزانس را دوباره ساخت و کنستانتینوپل نام گرفت. با تضعیف قدرت امپراتوری روم، کشور روم به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شد و به این طریق امپراتوری روم شرقی (بیزانس) شکل گرفت. بیزانس شهر بندری مهمی که به دلیل قرار گرفتن در منطقه ای که کوتاه ترین مسیر غرب به مشرق زمین بود، اهمیت تجاری خاصی داشت و از تمدن چشمگیری برخوردار بود. پژوهشگران معتقدند که هنر و معماری بیزانس بی تاثیر از هنر و معماری مشرق زمین نیست.
در پدید آمدن هنر بیزانس و شکل گیری آن سه عنصر عمده نقش داشته است. نخست ضرورت اداری، دوم تاثیرات هلنیستی و سوم فرایند تاثیرگداری های معاصر از پادشاهی ساسانی در ایران.

معماری بیزانس
معماری در روم شرقی (بیزانس) تا قرن ششم میلادی تحت تاثیر مسیحیت آغازین بود ولی با آغاز حکومت ژوستی نیانوس در قرن ۶ میلادی عظمتی شاهانه یافت او در هنر پروری همتای کنستانتین بود و آثاری را که وی مورد حمایت و تشویق قرار داد، همه شکوه و عظمتی شاهانه داشتند تا جایی که دوران فرمانروایی او را به حق، نخستین عصر طلایی هنر امپراتوری روم شرقی نام گذاری کرده‌ اند. باید به این نکته اشاره نمود که بهترین گنجینه یادگاری نخستین عصر طلایی اکنون در خاک ایتالیا که در شهر راونا کشف شده.
ساختمان هایی که در هر یک از مناطق تحت قلمرو امپراتوری ساخته شده اند در مصالح ساختمانی تابع امکانات محلی است و البته بر اساس برنامه ای مدرن ساخته شده اند. در شمال غربی ایتالیا از آجر، در شهرهای ساحلی و روی زمین های صخره ای در سوریه و فلسطین و بخشی از آسیای صغیر (ترکیه) از سنگ استفاده شده است.

1- کلیسای سان ویتاله
این ساختمان معرف معماری بیزانس است که در قلمرو روم غربی ساخته شد. نقشه آن هشت ضلعی است و گنبدی بر روی این هشت ضلعی قرار گرفته است. این بنا به خوبی نشان می دهد که ادامه معماری بنای آرامگاه سانتاکوستانستا در شهر رم است. با این تفاوت که مراحل تحول میان آن دو بنا در امپراتوری روم شرقی به وقوع پیوسته است. چون در همین جا (بیزانس) در طول یک قرن ساختمان های گنبد دار رواج و گسترش یافته بودند، از طرف دیگر از نظر مقیاس کلیسای سانتاکوستانستا، کوچکتر از سان ویتاله است، فضای درونی سان ویتاله بیشتر و با تزئینات غنی تری آراسته شده است. در کلیسای سان ویتاله بر اثر اصول ساختمانی تازه ای که در تاق بندی به کار گرفته شده این امکان به وجود آمده است که در هر منطقه پنجره ای وسیع در بنا تعبیه گردد و داخل ساختمان را غرق در نور سازد.
در این ساختمان ساده ترین عناصر محور طولی کلیسای مستطیل شکل یعنی محوطه ای که با سقف متقاطع برای محراب در نظر گرفته شده و همچنین یک دهلیز طولی در مقابل ساختمان به چشم می خورد.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

در اینجا باید به این نکته مهم اشاره نمود که مثلاً در شهر راونا «کلیسای سان آپولیناره» با پلان مستطیل شکل ساخته شده و این نشانگر این مسئله است که کلیسای مرکزی و به ویژه سان ویتاله تا چه حد در قلمرو روم غریب می نماید. پس به این نتیجه می رسیم که از زمان ژوستی نین به بعد کلیسای گنبد دار، با نقشه ای متمرکز (مرکزی) در قسمت اصلی بنا رواج یافت و بر دنیای مسیحیت ارتدوکس حکمفرما گردید. درست همان طور که نقشه محوری کلیسای مستطیل شکل بعدها معماری قرون وسطایی مغرب زمین را تحت تأثیر و به عبارتی زیر سلطه خود آورد.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

2- پلان کلیساها
کلیسا های بیزانس از نظر پلان پیش از دوره بیزانس پسین به سه گروه عمده تقسیم شده که عبارتند از:
الف) کلیسا هایی که به پلان باسیلیکایی (پلان محوری) ساخته شده اند.
ب) کلیسا هایی که بر اساس یک پلان مرکزی ساخته شده اند.
ج) کلیسا هایی که بر اساس ترکیب دو پلان محوری و مرکزی شکل گرفته اند.

2-1- نقشه باسیلیکایی
این ساختمان ها در طول یازده قرن حاکمیت روم شرقی (بیزانس) ساخته شدند و شباهت های آشکاری با پلان باسیلیکاهای رومی داشتند. محور طولی که مدخل ورودی را به محراب کلیسا متصل می کند، در هر سمت خود با یک یا دو ردیف دالان سر پوشیده فرعی فرا گرفته شده است و معمولاً قسمت فوقانی همین محور، به دهلیزها یا اتاق هایی حفاظت شده منتهی می گردد. در این گونه بناها، محور طولی تعیین کننده شالوده فضایی کلیسا محسوب می گردد، نه تقاطع آن با محور عرضی که از روی فضای وسیع تجمع های مشرف به محراب عبور می کند و نه وجود پوششی بلندتر و شکوهمندتر که در محل تقاطع در محور طولی و عرضی بنا می شود، از قدر تعیین آن می کاهد. این نوع پلان تفاوت اساسی ای که با باسیلیکا دارد، وجود محور عرضی ثانوی است که عمود بر محور طولی است و در نقطه ورودی اصلی قرار گرفته است.

2-2- نقشه مرکزی
این نوع بناها یکی از پلان های بارز و مشخص بیزانس است که در جای جای قلمرو امپراتوری ساخته شده است. در این بناها به جای توجه به محور طولی، توجه و تأکید بر نقطه مرکزی است. منشاء این گروه ساختمانی را باید از ساختمان های رومی قدیمی دانست ولیکن کلیساها را با این سبک ایجاد نمودن، از دوره صدر مسیحیت آغاز و در این دوره به تکامل رسیده است. درباره این پلان باید به این نکته مهم در مقایسه با پلان محوری اشاره نمود، که به طور معمول مانعی بر سر راه گذر مستقیم از این فضا به مرکز بنا وجود ندارد. در این نوع بناهای آیینی مسیحیت، محراب که قطب بنا محسوب می شود، با همه زیبائی و شکوهی که از آرایش آن حاصل می شود روی به فضایی مرکزی دارد، فضایی که مؤمنان را مانند گروه نخست در طول محور طولی کلیسا مستقر نمی کند، بلکه آن را گرداگرد یکدیگر می خواهد تا در مقابل مقدس ترین مکان کلیسا یعنی محراب بایستند. از نمونه بارز این گروه می توان به کلیساهای: سان ویتاله در راونا، سن گریگوری در زوارتنتس و سانتاسرجیوس و باکوس در استانبول اشاره کرد.

2-3- نقشه ترکیبی محوری و مرکزی
بناهای مذهبی که می توان آنها را جزو این گروه قرار داد، عموماً ویژگی های نخستین خود را از دست داده اند. این طرح نشان بر وجود کارآیی دو محور اصلی عمود بر یکدیگر (یکی طولی و تعیین کننده و دیگری عرضی و فرعی) نیست، این گروه ترکیبی از دو پلان محوری و مرکزی است. یکی از بناهای شاخص آن کلیسای ایاصوفیه شهر استانبول است که در حقیقت یکی از شاهکارهای معماری بیزانس است.

2-3-1- کلیسای ایاصوفیه
مهم ترین بنای به جای مانده از دوران فرمانروایی ژوستی نین در استانبول کلیسای ایاصوفیه است که از اصل یونانی هاگیاصوفیا به معنی کلیسای حکمت مقدس است و یکی از کامیابی های ساختمانی هر عصر و زمانی به شمار می آید. این بنا در سال 7-532 میلادی ساخته شده است. ابعاد آن 91*72 متر، قطر گنبدش 31 متر و ارتفاع گنبدش از سطح زمین نزدیک به 56 متر است. در نمای بیرونی، گنبد عظیم آن بر کل بنا مسلط است ولی اجزا و شکل بیرونی آن پس از تکمیل بنای اولیه تا کنون شدیدا دگرگون شده است. با افزودن پشتبند عظیم بر طرح اصلی و چهار مناره رفیع ترکی و تبدیل ایاصوفیه به یک مسجد این بنا در سده بیستم از حالت یک بنای مذهبی درآمد و امروز به حالت موزه در معرض دید مردم سراسر جهان قرار دارد.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

بنا دارای محور طولی کلیساهای مستطیل شکل صدر مسیحیت است و قسمت مرکزی یا صحن از محوطه ای چهارگوش واقع در زیر گنبدی عظیم تشکیل یافته است. در حالی که در دو طرف آن دو نیم گنبد ضمیمه شده و صحن را به شکل بیضی بزرگ درآورده است. متصل بر این نیم گنبدها، تاقچه بندی های نیم مدور با ردیف تاق های گشاده تعبیه گردیده است. انتقال تدریجی بار از بدنه چهارگوش متشکل از این تاق ها به لبه مدور گنبد به وسیله سه گوشی های کروی شکل موسوم به تاسچه انجام می پذیرد. عوامل دیگری که در بنای ایاصوفیه تاثیر داشتند عبارت بودند از: نقشه ساختمانی و روش شمع زنی به بدنه و جرزهای اصلی و نیز مقیاس بزرگی که در ایجاد آن مجموعه به کار رفته است.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

در این بنا آنچه بیننده را بیش از هر چیز تحت تاثیر قرار می دهد کیفیت و کمیت نوری است که وارد بنا می شود. چهل پنجره ای که زیر گنبد تعبیه شده است چنان می نماید که گنبد با چنین عظمتی روی نور استوار است که از طریق پنجره وارد می شود.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

در میان آثار معماری موجود در هنر بیزانس بیشتر بناها مذهبی هستند. کاخ های شاهی خیلی زیاد نیستند و تنها بناهای مذهبی به جای مانده اند.
در قلمرو امپراتوری بیزانس در جنوب ترکیه امروزی به قلعه جالبی از نظر معماری برمی خوریم که درست بر اساس همان وسعت جزیره، قلعه ای با برج های دیده بانی سنگی ساخته اند و وسعت آن به حالتی است که تصور می شود که قلعه از درون آب سر درآورده است. این قلعه به قلعه دختر معروف است که احتمالا نام آن از نام ایران الهام گرفته شده است.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

3- معماری دوره بیزانس پسین
در معماری این دوره سلسله تنوعاتی در صحن گنبددار مرکزی پدیدار گردید. ساختمان های این دوره از بیزانس به شکل مکعب گنبددار است و مکعب بر روی نوعی استوانه یا بدنه مدور نهاده شده و بالا رفته است. کلیساها از نظر حجم کوچک، عمودی و چهار دهانه اند و بر خلاف ساختمان های پیشین بیزانسی سطوح دیواری بیرونی شان با نقش برجسته تزیین شده اند. در یکی از نمونه بناها کلیسای تئوتوکس که در حدود سال 1040 میلادی در یونان ساخته شده، می توان شکل یک صلیب گنبددار را دید که چهار بازوی هم اندازه، چهار بازوی تاق دار (صلیب یونانی) است. طرح معماری بیزانسی در کنار این واحد و با مضاعف کردن آن فضاهای پیچیده ای آفریده است. در کلیسای کاتولیکون که به این کلیسا متصل است سقفی گنبدی بر بالای یک هشت ضلعی که در یک مربع احاطه گردیده عناصری به نام سه کنج که مربع را جمع کرده به یکدیگر وصل می کنند. این شیوه کار با استفاده از طرح های قدیمی تری همانند پلان مدور سانتاکوستانستا، پلان هشت ضلعی سان ویتاله و گنبد کلیسای ایاصوفیه است و از همه مهم تر در نتیجه مراوده با شرق است که نوع گنبد زدن در بنا به این صورت مقتبس از معماری چهارتاقی ساسانی است. این کلیسا نیز مانند ساختمان های پیشین بیزانسی فضا و سطح، نور و تاریکی را به یک راز تبدیل می کند. فضای بلند و باریک درونی این کلیسا ما را بر آن می دارد که نگاهمان را به نقاط بالا متمرکز کنیم و به پیرامون بچرخیم. به این ترتیب به نظر می رسد که معماران بیزانسی میانه و پسین در صدد پدید آوردن فضاهای داخلی پیچیده ای بوده اند که در سطوحی بالاتر به گنبدهایی چندگانه منتهی می شوند.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

3-1- کلیسای سان مارکو
یکی دیگر از کلیساهای برجسته دوره بیزانس پسین کلیسای سان مارکو در شهر ونیز ایتالیا است. بنای اصلی کلیسای سان مارکو در سده یازدهم میلادی ساخته شده است. در سطوح پایین با افزونه های رومانسک و گوتیک تغییر شکل یافته است ولی نقشه یا منظره هوایی گنبدها که در امتداد صلیبی با بازوهای برابر (صلیب یونانی) شکل گرفته اند منشا بیزانسی آن را آشکار می سازد. پوسته های داخلی گنبدها با شکل های برآمده، چوبی و کلاه خود مانندی پوشیده شده اند که سطح بیرونی شان با ورقه های مس طلاکاری شده است.
فضای داخلی کلیسا همانند نقشه اش اساسا بیزانسی است. یکی از ویژگی های بارز این ساختمان روش تامین روشنایی و سلسله موزاییک های روایتی آن تماما بیزانسی است.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

3-2- ویژگی های معماری دوره بیزانس پسین
دو نوع نقشه عمده در دوره بیزانس پسین رایج گردید که یکی نقشه صلیب باز و دیگری نقشه صلیب بسته بود. از نمونه های دیگر می توان به کلیسای سان آندریو، کلیسای هویپ سیم، کلیسای سان افسوس و کلیسای هاگیاصوفیا در مالونیکا.
روش مسقف کردن بناها در دوره بیزانس تاق زنی های مختلف است. این روش با تاق زدن در معماری ایرانی متفاوت بود. به ویژه زمانی که گنبد بر روی یک فضای چهارضلعی قرار می گرفت. نحوه ایجاد گنبد بر روی قوس هایی بود که از هر پایه تا بالا یعنی تا زیر پاکار گنبد تداوم یافته بود، در حالی که این روش در ایران از طریق گوشه سازی اجرا شده است.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

4- موزاییک کاری
یکی از هنرهای ویژه بیزانس هنر موزاییک کاری است. در دوره بیزانس بهترین نمونه های موزاییک بر سطوح دیواره داخلی کلیساها کار شده است. در این دوره سطوح دیوارها را با سنگ های الوان و ریز در طرح های متنوع موزاییک کاری می کردند. از نمونه های شاخص موزاییک کاری باید به موزاییک های داخلی کلیسای ایاصوفیه اشاره نمود. نمونه دیگری از این موزاییک کاری ها داخل کلیسای سان ویتاله در راونا است که ژوستی نین و ملازمان او را نشان می دهد و همچنین موزاییک کاری داخل کلیسای سان مارکو که صحنه های سفر آفرینش را نمایش می دهد.

کلیسای سان ویتاله|کلیسای ایاصوفیه|کلیسای سان مارکو

کلیسای سان ویتاله | کلیسای ایاصوفیه | کلیسای سان مارکو

5- نقاشی
نقاشی این دوره در مقایسه با معماری از پیشرفت چندانی برخوردار نبود؛ زیرا در کتاب مقدس نقاشی و ساختن تندیس ها در خانه خدا مغایر با آیین مسیحیت بود. لذا آثار نقاشی در زمینه غیرمذهبی بسیار اندک و توسط افراد گمنام انجام می شد، تا اینکه در قرن یازدهم میلادی نخستین آثار بیزانس را در کلیسای دافنه در یونان مشاهده می کنیم که نشانگر سادگی، افتخار و شکوه کلاسیک است و توسط هنرمند بیزانسی به نمایش درآمده است.

نظر (1)

نظر دهید

شما به عنوان مهمان نظر ارسال میکنید.

×
×

No products in the cart.